Over een weekje is het moederdag. Onze kleindochter van 2,5 jaar heeft op de dagopvang een cadeautje gemaakt voor deze ‘hulde-aan-je-moederdag’. Mijn dochter weet al wat ze krijgt, want vanuit de kinderlijke beleving van mijn kleindochter zijn cadeautjes iets om direct uit te pakken. Haar spontaniteit is leidend.
Moederdag vieren is een traditie en er is niets mis mee om je moeder op deze dag te bezoeken en een cadeautje te geven. En toch is het een conditionering. Je leert al op zeer jonge leeftijd dat er één dag in het jaar is waarop je je moeder bedankt, dat je van haar houdt, en dat laat je zien met een cadeautje. (Denk er eens heel goed over na hoe bizar dit eigenlijk is.)
Wat je met moederdag werkelijk doet, is doen wat je geleerd hebt om te doen. Je volgt wat hoort: zo doen wij dit. Kijk deze week maar eens goed naar de reclames en je begrijpt welke partij het meeste baat heeft bij deze traditie. Het is in ieder geval niet je moeder!
Een conditionering is aangeleerd gedrag dat je je door herhaling eigen maakt. Als we een paar jaar verder zijn, dan weten alle peuters die nu knutselwerkjes maken voor mama niet beter dan dat dit zo hoort.
Als je als baby op deze aarde komt, dan ben je puur, zuiver. Het innerlijk landschap van een baby kun je vergelijken met een kleurboek. De omlijning van de figuurtjes in het boek kun je zien als jouw genetisch materiaal, waarin onder andere je karaktereigenschappen liggen. Vervolgens zijn het als eerste je ouders of opvoeders die bepalen hoe de figuurtjes — dus jouw innerlijk landschap — gekleurd gaan worden. Zij leren jou als eerste hoe de wereld in elkaar zit, wat de regels zijn, wat wel en niet kan. Wat veilig is en wat onveilig is. Het is een basiskleur die ieder kind nodig heeft om de wereld te begrijpen en om zich veilig en geborgen te voelen.
In die basiskleur liggen de eerste conditioneringen. Denk maar aan het straffen en belonen van een kind. Doet het dingen die de ouders niet wenselijk vinden, dan krijgt het straf. Doet het kind iets wat door de ouders als goed wordt gezien, dan krijgt het een beloning: “Oh, wat lief dat je dat doet!” Doordat een conditionering als deze in de kindertijd vaak herhaald wordt, raakt die diep verankerd in ons onderbewuste. We hoeven er als volwassenen geen ingewikkeld wiskundig project van te maken om te begrijpen dat het niet oké is om dieren te mishandelen… tenzij je ouders je vanuit hun eigen conditioneringen iets anders hebben laten zien.
Hoewel we moederdag graag als een traditie zien, is het een conditionering. Eentje die niet alleen ontstaat door de kleurtjes van je ouders of opvoeders, maar ook door de familie waartoe je behoort. Het is de dag waarop broers en zussen samenkomen in het ouderlijk huis. Zo doen wij dat hier. Vervolgens kleuren school, dagopvang en later de maatschappij jouw landschap verder in. En ook alle bedrijven profiteren van jouw conditionering door je te bombarderen met reclames waar de liefde en dankbaarheid vanaf druipen.
Hoe onschuldig een conditionering als moederdag lijkt, en hoeveel impact die werkelijk heeft, wordt vaak pas duidelijk als één van de familieleden besluit om het anders te doen.
We komen als broers en zussen weer samen in het ouderlijk huis… en dan ontbreekt er eentje.
Waarom?
Ziek?
Werk?
Nee, die heeft besloten niet meer mee te doen.
Verbazing alom.
Wat is dit voor gedrag?
Dit is toch raar?
Is er iets?
Wanneer de aanwezigen tot een gezamenlijk oordeel of gezamenlijke mening komen, wordt de impact van een conditionering pas echt zichtbaar. Zij doen wat hoort en daarmee voelen ze zich veilig. Ze horen erbij. Conditioneringen gaan verder dan knutselwerkjes, familietradities of verplichte bezoekjes op zondag. Ze bepalen ook wat we normaal vinden om aandacht aan te geven, waar we ons zorgen over maken, en zelfs wat we ‘raar’ vinden als iemand daar bewust niet aan meedoet.
Een gesprek met mijn moeder maakte dat helder.
Moeder: “Ze hebben die jongen uit Groningen ook gevonden.”
Dochter: “Welke jongen?”
Moeder: “Nou, die jongen die vermist werd. Weet je dat niet?”
Dochter: “Nee, dat wist ik niet.”
Moeder: “Nou, ze hebben hem gevonden. Hij lag in het water… vreselijk. Dat jij dat niet weet!”
Dochter: “Ik lees geen kranten, mam, en ik kijk geen nieuws, dus veel gaat aan mij voorbij.”
Moeder: “Kijk jij geen nieuws?! Waarom niet?”
Dochter: “Waarom wel?”
Moeder: “Nou… je moet toch een beetje weten wat er allemaal in de wereld gebeurt.”
Dochter: “Waarom?”
Moeder: “Nou… gewoon… daarom.”
Nieuws kijken is aangeleerd gedrag, een conditionering die je hebt meegekregen. Een conditionering die je, vaak onbewust, het gevoel geeft dat je erbij hoort. Daarnaast is het vaak makkelijker om met anderen te praten over de ellende in de wereld dan over de onrust die in je eigen innerlijk landschap huist. Dat is veilig. Dat voelt vertrouwd. Je doet wat hoort, anderen doen het ook… je hoort erbij.
Ik schrijf dit blog niet om bepaalde tradities onderuit te halen, maar om je inzicht te geven in hoe conditioneringen ontstaan. Waarom we er zo trouw aan blijven. En waarom de gedachte dat je een volledig eigen wil hebt misschien wel een heel glibberig gebied is. Onder dat fijne gevoel van erbij horen, ligt vaak de angst om er niet bij te horen. Juist dat maakt conditioneringen zo hardnekkig en zo moeilijk te veranderen. Het kan bijna rebels voelen, alsof je tegen de gevestigde orde ingaat en gaat maar al te vaak gepaard met gevoelens van schuld en schaamte. Maar wat je in werkelijkheid doet, is de potloden in eigen hand nemen… en je leven bewust inkleuren met datgene wat voor jóú belangrijk is. Met wat jíj werkelijk waardevol vindt.